Φανταστικοί διάλογοι με ήρωες του 21
Μπορεί μια επέτειος να γίνει αφορμή εθνικής αυτοσυνειδησίας; Για να δούμε ολόκληρο το πρόσωπό μας στο κάτοπτρο που ονομάζουμε Ιστορία .Να γνωρίσουμε, να ξανασυστηθούμε, να καταλάβουμε ποιοι είμαστε;
«Οι λαοί δεν γράφουν την ιστορία τους για να διηγηθούν το παρελθόν τους, αλλά για να περιγράψουν αυτό που θέλουν να γίνουν στο μέλλον»Φανταστικός διάλογος με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο
Ενώ εμείς οι καπεταναίοι πολεμήσαμε και διώξαμε τους Τούρκους, τα ηνία τα πήραν τυχάρπαστοι και φαύλοι πολιτικοί από τη μια, ανάμεσά τους και Φαναριώτες, και από την άλλη καλαμαράδες, όλοι τους άκαπνοι κι ατσαλάκωτοι.
– Αξιολάτρευτε και αξιοσέβαστε Οδυσσέα, είπα να επικοινωνήσω μαζί σου με αφορμή τα 200 χρόνια από την Επανάσταση. Έχω ακούσει πολλά για σένα, συχνά αντιφατικά, παρόλο που είσαι δικαιωμένος και θεωρείσαι από τους πλέον σημαντικούς ήρωες του έθνους.
– Πες μου, αφού σου πω πρώτα πως χαίρομαι γι’ αυτό που ακούω, γιατί γνωρίζεις ποιο ήταν το τέλος μου, παρότι αγωνίστηκα με πάθος και αυταπάρνηση για την ελευθερία της πατρίδας…
– Κατ’ αρχάς θα ήθελα να ξέρω εάν υπήρξες μουσουλμάνος μπεκτασής στα παιδικά σου χρόνια και αν γι’ αυτό σου βγάλανε το παρατσούκλι «Τουρκοδυσσέας» ή για κάποιον άλλο λόγο…
– Κοίτα να δεις, πατριώτη μου. Εγώ μεγάλωσα στην αυλή του Αλή Πασά, με τον οποίο ο πατέρας μου είχε καλές σχέσεις. Εκεί, λοιπόν, για κάποιο λόγο, μάλλον για να μη με πάρουν γενίτσαρο, οι δικοί μου με έβαλαν σε ένα μεκτασίδικο τάγμα. Και να σου πω την αλήθεια, δεν με αδικήσανε, γιατί οι μπεκτασήδες ήταν ανοιχτοί και ανεκτικοί και είχαν καλές σχέσεις με τους χριστιανούς. Ο ίδιος ο Αλής ήταν τέτοιος. Δεν είχε στην αυλή του τόσους χριστιανούς; Γιατρούς, γραμματικούς κλπ.; Εκεί έμαθα πολλά πράγματα….Το » Τουρκοδυσσέας» μου το κόλλησαν όμως οι εχθροί μου, όταν με πρόδωσε ακόμα κι ο ψυχογιός μου, ο Γκούρας, και με ρίξανε στη φυλακή σαν προδότη. Ο λόγος, η πρόφαση δηλαδή, ήταν ότι πήγα με τους Τούρκους ενάντια στον αγώνα μας….Ήταν μια συκοφαντία που τη στήριξαν στα γνωστά «καπάκια», τις συμφωνίες συνεργασίας που συνήθιζαν να συνάπτουν κλέφτες και αμαρτολοί με τους εχθρούς και ήταν σχεδιασμένες με σκοπό να τους ξεγελάσουν και να μπορέσουν έτσι να βοηθήσουν τον αγώνα. Αυτό ήταν κοινό μυστικό…Άλλωστε ξέρεις ότι οι αρματολοί ήταν διορισμένοι, όπως και οι δερβεναγάδες, και συχνά άλλαζαν ρόλους. Από αρματολοί κλέφτες και το αντίθετο, ανάλογα με τις καταστάσεις. Όπως όλοι οι άλλοι, έτσι κι εγώ έκανα «καπάκια» με εναν στρατηγικό στόχο, που δεν ήταν άλλος από την παραπλάνηση του εχθρού και τη συμβολή στον αγώνα για τη λευτεριά…
– Και γιατί όλες αυτές οι συκοφαντίες, οι κατηγορίες και το κυνήγι εναντίον σου;
– Γιατί, ενώ εμείς οι καπεταναίοι πολεμήσαμε και διώξαμε τους Τούρκους, τα ηνία τα πήραν τυχάρπαστοι και φαύλοι πολιτικοί από τη μια, ανάμεσά τους και Φαναριώτες, και από την άλλη καλαμαράδες, όλοι τους άκαπνοι κι ατσαλάκωτοι. Αυτοί έγιναν τακίμια με τους κοτσαμπάσηδες και τα τζάκια, που τα είχαν καλά με τους κατακτητές και άφησαν στο περιθώριο τους πραγματικούς αγωνιστές. Άλλοι κατάντησαν ζητιάνοι, οι πιο τυχεροί, και άλλοι σύρθηκαν στις φυλακές και στα δικαστήρια με καταδίκες κ.λπ. Αυτή ήταν η «αμοιβή» τους για την προσφορά τους στον Αγώνα!
Τελικά, άλλοι πολέμησαν και άλλοι κυβέρνησαν. Και πώς κυβέρνησαν…Δεν θα πω τίποτα άλλο. Σκέψου τις φατρίες, τους φατριασμούς, τις διαιρέσεις σε αγγλόφιλους, γαλλόφιλους και ρωσόφιλους… Σκέψου τη φαγωμάρα ανάμεσά τους, τις ίντριγκες, τις δολοπλοκίες, τις δολοφονίες….Κωλέττηδες, Μαυροκορδάτους κ.λπ. Τον Κωλέττη τον ήξερα από την αυλή του Αλή Πασά, ήταν γιατρός του….
Και αυτοί όλοι τέτοιοι ήταν από τα γεννοφάσκια τους. Αυτό που με πόνεσε πολύ ήταν η προδοσία από δικούς μου ανθρώπους. Κυρίως από το Γκούρα, που πουλήθηκε σαν τον Ιούδα. Με πρόδωσε….Τι να πω για άλλους αγωνιστές καπετάνιους…τον Καραϊσκάκη, τον Κολοκοτρώνη, το Μπότσαρη … Ακόμα ακόμα και για το λόγιο τον Κοραή, που του έγραψα…Αλλά άλλοι έκαναν κουμάντο. Αργυρώνητοι δυστυχώς και πρώην προσκυνημένοι. ΦΤο ξαναλέω, πιότερο από όλα με σφάζει η μπαμπεσιά του συντρόφου, του ψυχογιού, του μπράτιμου. Ολίγη μπέσα! Αυτό ήταν ο καημός μου. Με αυτόν παρέδωσα ψυχή….
-Λυπάμαι για όλα αυτά καπετάνιε…
– Δεν μου ταιριάζει καμιά λύπη . Έπραξα το χρέος μου και είμαι ήσυχος εδώ που είμαι. Να λυπάσαι, αν αυτά συνεχίζονται στην πατρίδα μας. Αν βασιλεύει η φαυλότητα, η αναξιοκρατία, η φαγωμάρα, τα τζάκια, ο φθόνος, ο φατριασμός και όλες οι πληγές της Ρωμιοσύνης, που εμείς οι αγωνιστές τις πήραμε μαζί μας σαν χτικιό…σαν ένα αμάρτημα συλλογικό, που μας τυραννά ακόμα κι εδώ στον άλλο κόσμο…
-Καπετάνιε, αλήθεια δεν ξέρω αν πρέπει να σου πω την αλήθεια…
Πάντως υπάρχουν ακόμα Έλληνες που σε θαυμάζουν και σε δοξάζουν ειλικρινά. Να κοιμάσαι ήσυχος τουλάχιστον για αυτό!
Βασίλης Νιτσιάκος
Φανταστικός διάλογος με τον Ρήγα
Διάλογος με τον Ρήγα για την Ελλάδα και τα Βαλκάνια
Σεβαστέ μου Ρήγα, σε χαιρετώ από τα ορεινά της Πατρίδας, που τώρα είναι ελεύθερη με κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Επιθυμώ, με όλο το θάρρος, να σε ρωτήσω ορισμένα πράγματα, που από χρόνια σκεπτόμουν, αλλά τώρα που γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από την Επανάσταση είναι μια καλή ευκαιρία…
-Σε ακούω…
– Πρώτα από όλα, ήθελα να ξέρω τι σε έκανε να μπεις στην περιπέτεια που μπήκες, η οποία κατέληξε και στη θυσία σου…
– Τι ρωτάς; Μία είναι η απάντηση. Ελευθερία. Ο πόθος για την Ελευθερία. Απο αυτόν ξεκίνησαν όλα. Την Ελευθερία γενικά, αλλά πρώτα και πάνω από όλα την Ελευθερία της Πατρίδας…
– Το γενικά τι σημαίνει; Δεν αρκούσε η Ελευθερία της Πατρίδας;
– Όχι. Γιατί η ελευθερία της πατρίδας δεν πάει μόνη της. Δεν είναι
απλά ελευθερία του έθνους. Είναι ελευθερία του ανθρώπου, ατομική ελευθερία, ελευθερία κοινωνική, που σημαίνει ισότητα και αδελφοσύνη. Αλλά και όλες οι άλλες μορφές ελευθερίας. Αυτήν του λόγου, της θρησκείας, της γλώσσας, των διαφορετικών ομάδων, λαοτήτων κ.λπ.
– Όλα αυτά θυμίζουν διαφωτισμό και αστικές επαναστάσεις…
– Και σου φαίνεται αυτό παράξενο; Ποια ήταν τα πρότυπά μας, εμού και της συντροφιάς μου; Δεν ήταν ο Ρουσσώ, ο Μοντεσκιέ, ο Βολταίρος και οι άλλοι εκπρόσωποι αυτού του ρεύματος στην Ευρώπη; Δεν αποτελούσε παράδειγμα και έμπνευσή μας η Γαλλική Επανάσταση; Η Αμερικανική και όλες οι άλλες και όλα τα κινήματα, που είχαν σαν στόχο την απελευθέρωση των κοινωνιών και των ανθρώπων από καταπιεστικά και γενικά ανελεύθερα καθεστώτα, από τη δεισιδαιμονία, το σκοταδισμό, τη θρησκοληψία και όλα τα κακά του μεσαίωνα και των αυταρχικών βασιλείων;
– Και η ελληνικότητα, ο ελληνισμός;
– Κοίτα να δεις….οι ιδέες του διαφωτισμού δεν ανάγονται στην αρχαία ελληνική κληρονομιά; Οι έννοιες της δημοκρατίας, του ορθού λόγου, του διαλόγου, της ελευθερίας…όλα αυτά από εκεί δεν έφτασαν στην Ευρώπη μέσω της Αναγέννησης; Ο ελληνισμός είναι στο επίκεντρο της σκέψης μου…Η ελληνική γλώσσα, η φιλοσοφία, ο λόγος…
-Το Βυζάντιο, η ορθοδοξία; Πολλοί υποστηρίζουν ότι είχες στο νου σου την αναβίωση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και μάλιστα σου αποδίδουν και έργα θρησκευτικού- προφητικού- μυστικιστικού χαρακτήρα….
– Χμ…Το Βυζάντιο είναι ένα ζήτημα….Εγώ, πάντως, μιλώντας για ελληνικότητα, αναφέρομαι κυρίως στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και στην αναγέννησή του μέσω του διαφωτισμού, που εμείς πασχίσαμε να τον φέρουμε στην πατρίδα ως νέο ελληνικό διαφωτισμό. Αυτές οι ιδέες μας ενέπνευσαν και σε αυτές οφείλεται η φλόγα της λευτεριάς που μας ώθησε να ξεκινήσουμε τον Αγώνα μας….
– Δηλαδή να υποθέσω ότι το όραμά σας για τη Βαλκανική Ομοσπονδία δεν είχε σχέση με μεγαλοϊδεατισμούς και με την ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας…
– Καμία. Το δικό μου όραμα ήταν δημοκρατικό και είχε επαναστατικό προσανατολισμό….Άλλωστε, προέβλεπε ανεξιθρησκεία, ισοτιμία, ανοχή και αναγνώριση των όποιων διαφορών από εθνολογική και θρησκευτική άποψη. Απλά, έδινε προτεραιότητα στην ελληνική γλώσσα, που θα ηταν το επίσημο όργανο….Άλλωστε η ελληνική γλώσσα, όπως και ο ελληνικός πολιτισμός, είχε μια ηγεμονική θέση στα Βαλκάνια….
– Πες μου, σε παρακαλώ, και κάτι άλλο. Είναι αλήθεια ότι ο πιο καλός φίλος και συνεργάτης σου ήταν ο Δημήτριος Νικολίδης από την Ζίτσα της Ηπείρου;
– Αναμφίβολα ναι. Άλλωστε μαρτύρησε μαζί μου…Ήταν γιατρός αλλά και φιλόσοφος. Πολύ μορφωμένος. Γνώριμος του Έγελου. Σπούδαζε στην Γερμανία και μας έφερνε από εκεί όλες τις νέες ιδέες των επαναστατημένων φοιτητών. Σπουδαία μορφή! Εμείς παρακολουθούσαμε όλα τα προοδευτικά και επαναστατικά κινήματα και παίρναμε ιδέες για το δικό μας πρόγραμμα, για αυτό που θέλαμε να εφαρμόσουμε, όταν θα απελευθερώναμε την πατρίδα…
– Και κάτι τελευταίο. Πώς θα κάνατε Ομοσπονδία εθνών στα Βαλκάνια , εφόσον πρότυπό σας ήταν τα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη; Πώς θα συνυπήρχαν διαφορετικά έθνη;
– Καλή ερώτηση. Δεν έχω την απάντηση. Ετσι κι αλλιώς για ένα όραμα επρόκειτο, για ένα σχέδιο, για ένα πείραμα. Γνωρίζω ότι θα ήταν δύσκολο. Αλλά εμείς θέλαμε για τα Βαλκάνια ένα διαφορετικό δρόμο στη βάση πάντα των ιδεών του διαφωτισμού. Μια νέα πολιτική οντότητα, στην οποία θα εντάσσονταν όλοι οι Βαλκάνιοι λαοί και θα δημιουργούνταν μια ενότητα μέσα από τις διαφορές, με σεβασμό στις διαφορές, όποιες διαφορές…
– Κάπως ιδεαλιστικό ακούγεται αυτό…
– Ολα τα οράματα έχουν και ιδεαλισμό και ουτοπία. Πρέπει να είναι έτσι για να εμπνέουν και με τον Αγώνα να εφαρμόζονται, όσο επιτρέπουν οι εκάστοτε συνθήκες. Χωρις όραμα δεν γίνεται τίποτα….
– Πριν σε ευχαριστήσω, το ξέρεις ότι δεν είσαι απλά ένας ήρωας αλλά ένας Μύθος;
-Τι λες; Γιατί; Εγώ απλά έκανα το χρέος μου!
Φανταστικός διάλογος με τον Καποδίστρια
- Οι φατριασμοί, οι ανταγωνισμοί, οι έριδες για το ποιος θα έχει το πάνω χέρι, ποιος τελικά θα με έχει του χεριού του
-Εξοχώτατε κόμη, υπουργέ και κυβερνήτα,
Με μεγάλο δέος στέκομαι απέναντί σας, προκειμένου ευγενικά να σας ζητήσω, εάν έχετε την καλοσύνη, να μου απαντήσετε σε ορισμένα ερωτήματα που με απασχολούν εμένα προσωπικά αλλά και πολλούς άλλους απογόνους σας συνέλληνες…
-Παρακαλώ, πείτε μου.
-Αρχικά ήθελα να γνωρίζω κάποια βασικά πράγματα για την προσωπικότητα σας, εάν δεν γίνομαι αδιάκριτος…
– Δεν μου αρέσει να μιλώ για το πρόσωπό μου..
– Με συγχωρείτε…ούτε δύο λόγια για το βιογραφικό σας;
– Ας πούμε δυο λόγια. Κατάγομαι από ευγενή οικογένεια της Κέρκυρας, είχα την τύχη να ανατραφώ σε ένα υψηλού μορφωτικού και πολιτιστικού επιπέδου περιβάλλον, με αξίες και αρχές. Το περιβάλλον αυτό ήταν περισσότερο ευρωπαϊκό, καθώς το νησί μας είχε την τύχη να μη γνωρίσει την κυριαρχία των Οθωμανών. Έχοντας και οικονομική άνεση, η οικογένειά μου μού εξασφάλισε τη δυνατότητα να σπουδάσω ιατρική στην Πάδοβα. Εκεί έγινα κοινωνός όχι μόνον της επιστήμης αλλά και των φιλοσοφικών και πολιτικών ρευμάτων της εποχής, που με ενδιέφεραν πάρα πολύ. Αυτό το ενδιαφέρον μου με οδήγησε στη συνέχεια στον χώρο της πολιτικής διπλωματίας. Πρέπει βέβαια να πω ότι όλο αυτό δεν ήταν άσχετο με το ενδιαφέρον μου για την κατάσταση και την τύχη της πατρίδας μου, τόσο της ιδιαίτερης όσο κυρίως της Ελλάδας, που στέναζε κάτω από τον οθωμανικό ζυγό και στερούνταν την ανεξαρτησία και την ελευθερία, που τα άλλα έθνη της Ευρώπης είχαν κατακτήσει μετά από τις γνωστές επαναστάσεις. Είχα έπισης γίνει κοινωνός, πέραν των εθνικών αιτημάτων, και των κοινωνικών, που συχνά συνδέονταν άρρηκτα μεταξύ τους. Εμένα, πάντως, μου έτρωγε τα σωθικά ο καημός της Ελλάδας και δεν έφευγε από το νου μου η ιδέα πώς να βοηθήσω σε αυτή την υπόθεση. Πώς το ελληνικό έθνος θα αποκτήσει ανεξάρτητη και ελεύθερη κρατική υπόσταση.
– Βρεθήκατε, κατά έναν θαυμαστό τρόπο, στην αυλή του Τσάρου της Ρωσίας και υπηρετήσατε από την κορυφαία θέση, αυτή του υπουργού εξωτερικών. Θέλετε να μου πείτε κάτι για αυτό το γεγονός, γι’ αυτή σας την εμπειρία;
– Ήταν μια μοναδική εμπειρία αλλά ήταν και πολύ δύσκολο για μένα, έχοντας διαρκώς το νου μου στο ελληνικό ζήτημα. Έπρεπε παράλληλα με τα συμφέροντα της χώρας που υπηρετούσα να σκέφτομαι συνεχώς και τις συνέπειες κάθε εξέλιξης στη διεθνή σκηνή όσον αφορούσε την πολυαγαπημένη μου πατρίδα, την Ελλάδα. Ασκώντας διπλωματία ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και ευρισκόμενος κυρίως ανάμεσα στον σεβαστό μου Τσάρο και τον ισχυρό Μέτερνιχ, ήταν εξόχως δύσκολο να βρίσκω ισορροπίες. Αυτό γινόταν ακόμη πιο δύσκολο από το γεγονός ότι η συνείδηση μού υπαγόρευε να υπολογίζω σε όλα τα άλλα και την πατρίδα μου, η οποία έπρεπε να απελευθερωθεί και αυτή η απελευθέρωση εξαρτώνταν πολύ από τον διεθνή παράγοντα, από τις διεθνείς ισορροπίες…
– Αλήθεια, πώς διαχειριζόσασταν το ελληνικό ζήτημα, όντας έμπιστος του Τσάρου; Δεν είχατε εσωτερικές συγκρούσεις με δεδομένο ότι ο Τσάρος δεν ήταν θετικός με την ελληνική επανάσταση;
– Σπουδαία ερώτηση… Αυτό ακριβώς με ταλάνιζε διαρκώς. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση, παρά το γεγονός ότι κι εγώ δεν ήμουν απόλυτα πεπεισμένος μέσα μου κατά πόσο οι συνθήκες ήταν ώριμες για ένοπλη εξέγερση. Είχα και ο ίδιος επιφυλάξεις. Δεν ήταν μόνο ότι έπρεπε να ακολουθώ πιστά τη γραμμή του Τσάρου, την οποία άλλωστε μαζί χαράζαμε. Μου είχε μεγάλη εμπιστοσύνη και μοιραζόταν μαζί μου τα πάντα . Ήταν, με άλλα λόγια, το μεγάλο μου δίλημμα, εξαιτίας του οποίου συχνά έχανα τον ύπνο μου…
– Αυτός ήταν και ο λόγος που είπατε όχι και στη Φιλική Εταιρεία ;
– Κάπως έτσι έχουν τα πράγματα. Από τη μια η γραμμή της Ρωσίας κι από την άλλη η δική μου αβεβαιότητα σχετικά με το πόσο συνετό ήταν να άρχιζε εκείνη τη στιγμή ο Αγώνας της ανεξαρτησίας. Είχα επιφυλάξεις. Αυτή είναι η αλήθεια. Πίστευα εκείνη τη στιγμή στη διπλωματία και στις διεθνείς ισορροπίες περισσότερο. Φοβόμουν μήπως η εξέγερση φέρει τα αντίθετα αποτελέσματα. Μιλώ για επιφυλάξεις, όχι για εντελώς αρνητική στάση. Δεν είχα πειστεί μέσα μου, γι’ αυτό και δεν αποδέχτηκα την πρόταση της Φιλικής Εταιρείας να ηγηθώ του Αγώνα. Χάρηκα, ωστόσο, που αυτόν το ρόλο τον ανέλαβε ο Υψηλάντης, με τον οποίο είχα διαρκή επικοινωνία και καλή σχέση.
-Έγινε ό,τι έγινε, η επανάσταση ξεκίνησε νικηφόρα και τελικά κληθήκατε να αναλάβετε κυβερνήτης της χώρας. Ηταν εύκολη μια τέτοια απόφαση;
– Ήταν εύκολη με την έννοια ότι ήθελα πάρα πολύ να προσφέρω στην πατρίδα. Γνώριζα, ωστόσο, τι θα αντιμετώπιζα. Γνώριζα όχι μόνο τις έριδες και τις συγκρούσεις ανάμεσα σε διάφορες ομάδες, φατρίες, συμφέροντα κ.λπ. αλλά και το μορφωτικό επίπεδο του λαού, το οποίο για μένα ήταν το πιο σημαντικό. Γι’ αυτό είχα επιφυλάξεις πριν. Πίστευα ότι, πέρα από όλα τα άλλα, έπρεπε να εξυψωθεί το επίπεδο του λαού. Να βγει από τις ανατολίτικες ξεπερασμένες νοοτροπίες, τις δεισιδαιμονίες, την αγραμματοσύνη. Να φωτιστεί, για να μπορέσει να υποδεχτεί και να αφομοιώσει τα μηνύματα της νέας εποχής, του νέου κόσμου που ερχόταν από την Ευρώπη. Χωρίς αυτή την προϋπόθεση ήξερα ότι πολλά πράγματα ήταν δύσκολο να γίνουν. Δεν χρειάστηκε πάντως δεύτερη σκέψη. Ήμουν έτοιμος…
– Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο στη διακυβέρνηση;
– Οι φατριασμοί, οι ανταγωνισμοί, οι έριδες για το ποιος θα έχει το πάνω χέρι, ποιος τελικά θα με έχει του χεριού του. Το δικό μου όραμα, τα δικά μου κριτήρια, ο δικός μου τρόπος σκέψης δεν βρήκε πρόσφορο έδαφος στο νεοπαγές κράτος. Η κάθε ομάδα προσπαθούσε να εξαργυρώσει τη συμβολή της στον αγώνα απαιτώντας προνόμια. Κυρίως οι πρόκριτοι. Τα μεγάλα τζάκια που είχαν έτσι κι αλλιώς προνόμια, τα οποία ήθελαν να διατηρήσουν. Οι καπεταναίοι άλλη περίπτωση. Πραγματικά αδικημένοι που περίμεναν δικαίωση και με το δίκιο τους…Εγώ επιθυμούσα να φτιάξουμε ένα σύγχρονο κράτος με ελευθερία, ισοτιμία και δικαιοσύνη. Να ξεφύγουμε από τις εξαρτήσεις αναπτύσσοντας τη δική μας οικονομία, νοικοκυρεύοντας τα δημοσιονομικά, προχωρώντας σε μια αγροτική μεταρρύθμιση και λύνοντας το ζήτημα των εθνικών γαιών. Πάνω από όλα, αναπτύσσοντας ένα σύγχρονο σύστημα παιδείας, αφού ιδρύσουμε σχολεία, εκπαιδευτικούς θεσμούς γενικά, που θα έβγαζαν το λαό από την αμάθεια και θα διαμοπόρφωναν και ένα επιστημονικό δυναμικό μοχλό ανάπτυξης και ευημερίας.
– Τελικά γιατί δεν μπορέσατε να υλοποιήσετε το όραμά σας;
– Διοτι δεν με άφησαν….
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου